ကဗ်ာအေၾကာင္း ေျပာပါတယ္ (၆၇)

ကဗ်ာအေၾကာင္းကို ေျပာခဲ့ၾကတာ ႏွစ္ေပါင္းေထာင္နဲ႔ခ်ီပါၿပီ။ အဲဒါကိုပဲ အခုထိေျပာေနရ၊ ေျပာေနၾကတုန္း၊ ေနာင္လည္း ေျပာၾကဦးမွာပဲ။

ေျပာၾကတဲ့အခ်ိန္မွာ ေျပာသူရဲ႕ ကဗ်ာဆိုင္ရာသိမႈအနည္းအမ်ား၊ အတိမ္အနက္၊ ခံယူခ်က္၊ ပုဂၢလိကခံစားမႈ စသည္တို႔နဲ႔ယွဥ္ေျပာၾကတာပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ ပုဂၢလဓိဌာန္ဘက္ အမ်ားႀကီး ပါႏိုင္ပါတယ္။

“ကဗ်ာ” ဆိုတဲ့အျမင္ေပၚမွာရယ္၊ ကဗ်ာနဲ႔ေလာကီေလာကုတၱရာ ပတ္သက္ေနမႈေတြအေပၚမွာရယ္ ေျပာဆိုၾကတာပဲ ျဖစ္ပါတယ္။

ခက္တာက ႐ိုး႐ွင္းတဲ့ကိစၥတစ္ခုပါပဲ။ အျခားမဟုတ္ပါဘူး၊ ေမးခြန္းတစ္ခုေလးရယ္ပါ၊’ ကဗ်ာဆိုတာဘာ’။ အဲဒီေမးခြန္းကိုေျဖဖို႔ အလုပ္၂မ်ိဳးလုပ္ေဆာင္ခဲ့ၾကတာ သမိုင္းတေလွ်ာက္ပါပဲ။ ပထမက အဆိုပါ’ကဗ်ာ’ဆိုတာကို အေတြးအျမင္၊ ထင္ျမင္ယူဆခ်က္၊ ႐ႈေထာင့္၊ သီအိုရီ စသည္တို႔နဲ႔တည္ေဆာက္ျပခ်က္ေတြျပဳလုပ္ျခင္းျဖစ္ၿပီး ဒုတိယကေတာ့ လက္ေတြ႕ဖန္တီးျပျခင္းပဲျဖစ္ပါတယ္။

ဒီႏွစ္ခ်က္ဟာ ေပါင္းကူးေပါင္းစပ္ေနတာလည္း ႐ွိသလို ေပါင္းကူးေပါင္းစပ္ပုံအမ်ိဳးမ်ိဳးလည္း ႐ွိေနတာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒါကိုလူမ်ိဳး႐ႈေထာင့္ကမၾကည့္ပဲ ကမ႓ာ့ကဗ်ာသမိုင္းတေလွ်ာက္လုံးကေန ဒီေန႔ ၾကာသာပေတး၊ ဒီဇင္ဘာ ၂၄၊ ၂၀၂၀ အထိပါပဲ။ ဒါေတာင္ ထုတ္ေဖာ္ရျခင္း မ႐ွိေသးတာေတြ၊ေတြးဆဲမွာ အစာေခ်ေနတာေတြလည္း မ်ားစြာ႐ွိပါေသးတယ္။

“‘ကဗ်ာ’ဆိုတာဘာ”။ ယေန႔အထိ ဝိေရာဓိမဲ့ ယတိျပတ္တိက်တဲ့ ဖြင့္ဆို၊မိန္႔ဆိုခ်က္ မ႐ွိေသးပါဘူး။ အဘိဓာန္ဖြင့္ဆိုခ်က္ေတြဟာ သုသာန္လိုမဟုတ္ရင္ ျပတိုက္ထဲက ေ႐ွးေဟာင္းပစၥည္းေတြလို ျဖစ္ခဲ့ပါၿပီ။ ‘အႏုပညာဟူသည္’လည္း ထိုနည္း၎။
Continue reading

ကဗ်ာအေၾကာင္း ေျပာပါတယ္ (၆၆)

၁၉၆၀-၁၉၇၀ ကာလေတြမွာ အေမရိကန္ကဗ်ာေလာကမွာ ဆူရီယလ္လစ္ဇင္မ္ ေခါင္းေထာင္လာခဲ့တယ္။ ၁၉၂၀ခုႏွစ္မ်ားေႏွာင္းပိုင္းကေန ဒုတိယမ႓ာစစ္အၿပီး အေမရိကန္ကဗ်ာေလာကမွာ ဆူရီယလ္လစ္ဇင္မ္ကဗ်ာနဲ႔ မဂၢဇင္းေတြ႐ွိေနၿပီး ဖစ္လစ္ပ္ လာမန္း႐ွား၊ ခ်ားလ္စ္ ဟင္နရီ ေဖာ့ဒ္၊ ယူဂ်ီးန္ ဟိုးလာ့စ္တို႔ေပၚလြင္ခဲ့ၾကေပမယ့္ သူတို႔ကို ဥေရာပ(ျပင္သစ္)ဆူရီယလ္သမားေတြလို႔ေခၚခဲ့ၾကတယ္။

အေမရိကန္ ဆူရီယလ္လစ္ဇင္မ္လို႔ေခၚတဲ့ ဆူရီယလ္လစ္ဇင္မ္ကို အေမရိကန္မႈျပဳလိုက္တာကေတာ့ ၁၉၆၀ခုႏွစ္ေတြမွာစခဲ့တယ္။ အဲဒီကာလက ကြန္ဖက္႐ွင္နလ္၊ ဘိ(တ္)၊ ဘလက္(က္)ေမာင္တင္န္၊ ဆဲန္ ဖရဲန္ဆစၥကို ရီေနေဆာ့န္စ္၊ ႏ်ဴးေယာ့က္ စတဲ့ကဗ်ာဂိုဏ္းေတြနဲ႔အၿပိဳင္ ဒိ(ပ္)အစ္ေမ့ဂ်္ဂိုဏ္းလည္း ေပၚလာတယ္။

ဘိ(တ္)(ဂင္းန္စ္ဘာ့ဂ္) နဲ႔ ႏ်ဴးေယာ့က္ (အက္ရ္ွဘရီ၊ ကို႔ခ္၊ အိုဟာရာ၊ ဘာဘရာ ဂက္စ္တ္) တို႔ကို လႊမ္းမိုးခဲ့ေပမယ့္ ဆူရီယလ္နဲ႔ထဲထဲဝင္ဝင္ပတ္သက္ခဲ့တာကေတာ့ ဒိ(ပ္)အစ္ေမ့ဂ်္ပဲျဖစ္တယ္။ ဒါေပမယ့္ ဆူရီယလ္လစ္ဇင္မ္နဲ႔ ကြဲျပားျခားနားတာေတြ႐ွိတယ္။

(၁) ကဗ်ာအတြက္အသုံးျပဳျခင္း၊
(၂) ဖ႐ြိဳဒ္ထက္ ယြန္းဂ္(Carl Jung)ဘက္ လိုက္ျခင္း၊
(၃) ျပင္သစ္ဆူရီယလ္လစ္ဇင္မ္ထက္ စပိန္/လက္တင္အေမရိက (ေလာ္ရ္ကာ)ဘက္လိုက္ျခင္း၊ ဘလိုင္းဝ္ Robert Bly ရဲ႕ Leaping Poetry ကဗ်ာအယူအဆမွာ သိစိတ္-မသိစိတ္-သိစိတ္ ဆိုၿပီး သိစိတ္ထံျပန္လွည့္သြားျခင္း

တို႔ျဖစ္ပါတယ္။ ဒိ(ပ္)အစ္ေမ့ဂ်္ကဗ်ာဆရာတစ္ဦးျဖစ္သူ ေဂ်းမ္စ္႐ိုက္တ္ James Wright ဆိုရင္ သူ႕ကဗ်ာကို ဆူရီယလ္လို႔ေျပာတာ မႀကိဳက္ဘူး။ ‘အဲသလိုဆို က်ေနာ္႕ကဗ်ာဟာ မေအာင္ျမင္ဘူးေပါ့ဗ်ာ’ လို႔ေတာင္ ေျပာခဲ့ေသးတယ္။
Continue reading

ကဗ်ာအေၾကာင္း ေျပာပါတယ္ (၆၅)

အခါတစ္ပါး၌ ပုဂၢလိကပိုင္ ပန္းခ်ီျပခန္းတစ္ခုမွာ အႏုပညာ/ပန္းခ်ီဆိုင္ရာ ႏွီးေႏွာဖလွယ္ပြဲတစ္ခုက်င္းပခဲ့တယ္။ ေဂ်းကို စီစဥ္တဲ့ပြဲ။ ႏိုင္ငံျခားသားေတြလည္ းပါတယ္။ ကိုေအးကို၊ ကိုပိုပို၊ ေဒၚေခ်ာအိသိန္းတို႔လည္း ပါၾကတယ္။အဲဒီမွာ အင္စေတာေလး႐ွင္း/ပါေဖာမန္႔စ္ အာ့တ္ လုပ္ၾကေတာ့ ကိုပိုပိုက ဘာလုပ္သလဲဆိုေတာ့ ပန္းခ်ီျပခန္းရဲ႕ နဲရံတစ္ခုရဲ႕ေအာက္ေျခထဲ သံတစ္ေခ်ာင္း ႐ိုက္သြင္းပစ္လိုက္တယ္။ အဲဒီအခ်ိန္မွာ ျပခန္းပိုင္႐ွင္ ဦးေလးနဲ႔ေဒၚေဒၚတို႔ မ်က္စိမ်က္ႏွာပ်က္ၾကတာ သတိထားလိုက္မိတယ္။

အဲဒီမွာ အႏုပညာဖန္တီးထုတ္လုပ္မႈ နဲ႔ ေနာက္ကြယ္က အင္စတီက်ဴး႐ွင္း (ဒီေနရာမွာဆို ျပခန္းပိုင္႐ွင္၊ ျပခန္း၊ ႐ုပ္ပိုင္းဆိုင္ရာအက်ိဳးအျမတ္၊ နာမ္ပိုင္းဆိုင္ရာအက်ိဳးအျမတ္၊ စသည္ျဖင့္ေပါ့ေလ) ကို ေဖာ္ျပလိုက္မႈတို႔ကို ခြဲခြဲျခားျခား ျမင္လိုက္ရတယ္ (က်ေနာ္႕ အတၱေနာမတိ subjective view)။

အႏုပညာဖန္တီးမႈနဲ႔ ျပသမႈ (ဝါ) အမ်ားျပည္သူထံ ခ်ျပမႈနဲ႔ ေနာက္ကြယ္က မျမင္ရတဲ့ အင္အားစု(ေတြ) (အႏုပညာေပၚသေဘာထား၊ အႏုပညာပစၥည္း/လက္ရာအျဖစ္သတ္မွတ္မႈ၊ စံထားမႈ၊ ေဘးဖယ္ထုတ္မႈ၊ စသည္။)

ကိုပိုပိုရဲ႕လုပ္ရပ္ကို ကြန္ဆက္ပခ်ဴရလ္လို႔ က်ေနာ္ျမင္တယ္။ ေပါလစ္တစ္ကလ္ ‘ပါဝါစိုးမိုးမႈဆက္ဆံေရး’ကို က်ေနာ္ျမင္တယ္။ anti-art လို႔ေတာင္ ေျပာလို႔ရမယ္လို႔ က်ေနာ္ထင္တယ္။

ဒါမ်ိဳးဟာ ကဗ်ာမွာေကာ ဘယ္လို႐ွိသလဲ။

စဥ္းစားမိတာေျပာပါတယ္။
ကဗ်ာအေၾကာင္းေျပာပါတယ္။

ဇယလ
၁၃ ဒီ ကိုဗစ္၂၀

ကဗ်ာအေၾကာင္း ေျပာပါတယ္ (၆၄)

ရသစာေပ(ဝါ) အႏုပညာ(ဝါ) ကဗ်ာသမိုင္းဟာ အလွတရားေပၚလာျခင္း၊ ေပ်ာက္ဆုံးသြားျခင္းနဲ႔ ယခင္ထက္ပိုအင္အား႐ွိတဲ့ အလွတရားအသစ္ကို ႐ွာေဖြေဖာ္ထုတ္ စမ္းသပ္ဖန္တီးမႈျဖစ္စဥ္ပဲ ျဖစ္တယ္။

အလွတရား Beauty ကို ဆရာေဇာ္ဂ်ီေျပာတဲ့ ရသႏွစ္သက္မႈ လို႔ နားလည္လို႔ရတယ္။ ကဗ်ာကေပးတဲ့ အလွတရားဟာ ကဗ်ာရသေတြ႕ၾကဳံခံစားမႈ ျဖစ္တယ္။ ဒီကဗ်ာရသေတြ႕ၾကဳံခံစားမႈ poetic experience ကို ျဖစ္ေစတာဟာ ကဗ်ာအေတြးနဲ႔ ကဗ်ာသုံးတန္ဆာပလာ poetic devices ေၾကာင့္ျဖစ္တယ္။ ဥပမာ၊ အိုက္ဒီယာ ေဗာလာရီညိဳ Idea Volarinõ ရဲ႕ ကဗ်ာထဲက

ခႏၶာကိုယ္ဆိုတာ
သူ႕ေသျခင္းကို သူကိုယ္တိုင္ ႐ႊမ္းမွည့္လာေစတဲ့
သစ္သီးျဖစ္တယ္။

တစ္ခ်ိန္မွာ ဒီေသျခင္းတရားအေၾကာင္းကိုပဲ သူ႕ေခတ္အသိ သူ႕ေခတ္ရဲ႕အာ႐ုံခံစားပုံနဲ႔ ပိုထိထိမိမိသိရတဲ့ ေရးဖြဲ႕ပုံ၊ ေရးဟန္၊ နည္းနာတကၠနိနဲ႔ ဖန္တီးေဖာ္ၾကဴးလိမ့္မယ္။ အလွသစ္။

ကဗ်ာသမိုင္းျဖစ္စဥ္ကို ဒီလိုပဲ ႐ိုး႐ိုးစင္းစင္း နားလည္မိပါတယ္။

စဥ္းစားမိတာ ေျပာပါတယ္။
ကဗ်ာအေၾကာင္း ေျပာပါတယ္။

ဇယလ
၂၈ ႏို ကိုဗစ္၂၀

ကဗ်ာအေၾကာင္း ေျပာပါတယ္ (၆၃)

အေရးအသားတစ္ခုဟာ ဘယ္အခ်ိန္မွာ
(၁) ‘ကဗ်ာပုဒ္’ ျဖစ္သြားသလဲ။
(၂) ‘ကဗ်ာ’ ျဖစ္သြားသလဲ။

ဒါဟာ ကဗ်ာရဲ႕ ထာဝရေမးခြန္းလည္းျဖစ္ၿပီး အေျဖေပါင္းစုံလည္း႐ွိပါတယ္။ က်ေနာ္လက္ခံတဲ့ေျဖ႐ွင္းခ်က္တစ္ခုေျပာျပခ်င္ပါတယ္။ ႐ုပ္သြင္သ႑ာန္အားျဖင့္ လိုင္းစီထားရင္ ‘ကဗ်ာပုဒ္’ လို႔ထင္တာမ်ားပါတယ္။

သ႑ာန္အားျဖင့္
လိုင္းစီထားရင္
ကဗ်ာပုဒ္လို႔ ထင္ၾကတယ္။
(အား/ထား နဲ႔ ရင္/ထင္ ကာရန္ေတာင္ ပါလိုက္ေသး)။
မေၾကာက္ၾကနဲ႔ ကပ္အႏၲရာယ္
ဒို႔လက္တြဲၿပီးအေျဖ႐ွာ
မိမိကိုယ္မိမိ အရင္ကာကြယ္ၾကပါစို႔။
လိုင္းစီလို႔သာ ‘ကဗ်ာပုဒ္’ ထင္ရတယ္။ ဒါေပမယ့္ ဒါေတြဟာ ‘ကဗ်ာ’လား။

ကဗ်ာျဖစ္မျဖစ္ကို ကဗ်ာပုဒ္လို႔ထင္ရတဲ့ စီရင္ထားသိုပုံေလာက္နဲ႔ ပုံေသေျပာလို႔မရပါဘူး။ ျဖစ္တဲ့အခါျဖစ္ၿပီး မျဖစ္တဲ့အခါမျဖစ္တာ သိၾကမယ္လို႔ထင္ပါတယ္။ ေဝးေဝးမၾကည့္ပါနဲ႔၊ သတင္းစာကဗ်ာက႑မွာ ေဖာ္ျပပါ႐ွိတာေတြဟာ အနိမ့္ဆုံး ‘ကဗ်ာပုဒ္’ အဆင့္သာ႐ွိတာေတြ႕ႏိုင္ပါလိမ့္မယ္။ (ဒါဟာ ေရးသူေတြကိုခ်ိဳးႏွိမ္တာမဟုတ္ပါ။ ကဗ်ာအေၾကာင္းေျပာရာမွာ ကြၽဲကူးေရပါသေဘာမွ်သာ)။
Continue reading